Boekbespreking

Wat is echte democratie?

Jan-Werner Müller is een in Duitsland geboren politiek denker en hoogleraar aan de Princeton University in de VS. Zijn boek is medio 2021 verschenen. Hij beschrijft de turbulente actuele ontwikkelingen op het gebied van de democratie. Zijn focus ligt op het fenomeen van het populisme, de bedreigde onafhankelijke nieuwsvoorziening en de effecten daarvan op de democratie. We lezen dit boek natuurlijk met de Medemo bril. De vraag die we ons stellen is: wat kunnen we hiervan leren en zitten we op de goede weg.

Müllers uitgangspunt is dat de kwaliteit van democratie gemeten wordt met de criteria vrijheid en gelijkheid. De erosie daarvan is, zoals hij stelt, ook de ondermijning van de democratie. Hij gaat in op de Trumps, Bolsonaros en Orbans van deze wereld. Ze vertegenwoordigen nieuwe bedreigingen door traditionele instituties en media verdacht te maken en gelijkheid ter discussie te stellen.

Hij lijkt als Europeaan, wonend en werkend in de VS, te willen waarschuwen voor die dreiging. Want al is Trump verslagen, het trumpisme heeft vorm gekregen en zal een dominante factor blijven. En hoewel de pers formeel nog vrij is en de overheidsstructuren nog bestaan, blijken ze een permanente strijd te moeten leveren over betrouwbaarheid. De door het populisme aangewakkerde verdeeldheid en aantasting van het vertrouwen in de instituties vereist naar zijn oordeel een actieve maar beheerste tegenbeweging.

In een interview met Trouw van 3 juli 2021 stelt hij: ‘Het zou een fout zijn om van het ene extreme in het andere te belanden. Er zijn veel tamelijk naïeve recepten om de democratie te herstellen: dat we alleen maar meer basisdemocratie, lotingen en burgerraden hoeven in te voeren en alles wordt beter….’. Dit ziet hij als een onwenselijk frame van een strijd tussen elite en volk. Het gaat uit van hetzelfde patroon van verdeeldheid als het populisme. Het zijn juist de instituties die het fundament onder de democratie vormen. En het volk moet daar vertrouwen in kunnen hervinden. Dat lukt niet met alleen sleutelen aan de instituties.

Verdeeldheid is een wezenskenmerk van de democratie. Maar dan gaat het om ideeënstrijd binnen het systeem; tussen macht en tegenmacht, coalitie en oppositie. Bij loting gaat het om verdeeldheid over het systeem. Het leidt tot vragen hoe loting zich verhoudt tot gekozen vertegenwoordiging of op basis van welk recht ambtenaren de lijst van te loten mensen mogen opstellen. Loting ondermijnt het vertrouwen in de democratie zelf.

In de voorlaatste bladzijde van het boek vat Müller de kernboodschap van zijn boek samen. “Wat ik in dit boek de ‘kritische infrastructuur van de democratie’ noem, verkeert in bepaalde landen in ernstig vervallen staat. Het beste antwoord daarop is reguleren op basis van democratische principes en burgers aan te moedigen zelf verantwoordelijkheid te nemen voor deze reparatie door hen te voorzien van de middelen om zowel partijen als media te financieren”.

Daarmee ondersteunt Müller de benadering van Medemo. De leefwereld die constructief bijdraagt aan de systeemwereld door het uitwisselen van informatie. Maar hij stelt ook dat de leefwereld dan wel door de systeemwereld daartoe financieel in staat moet worden gesteld!